Gaat u scheiden en woont u inmiddels apart van uw ex-partner? Dan verwacht u misschien dat u vanaf dat moment zelfstandig recht heeft op zorgtoeslag. Toch kan de juridische werkelijkheid anders zijn.
Voor de toeslagen is namelijk niet alleen van belang of u feitelijk uit elkaar bent. Ook de juridische status van uw huwelijk en het moment waarop u de echtscheiding bij de rechtbank aanvraagt, kunnen bepalend zijn.
Een uitspraak van de Rechtbank Noord-Nederland van 3 april 2026 laat zien hoe belangrijk dit is. Een man moest zijn volledige voorschot zorgtoeslag over 2024 van € 1.483 terugbetalen. De reden? Zijn echtscheiding was niet tijdig ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand en de eerdere echtscheidingsbeschikking had haar kracht verloren.
De rechtbank vond dat de Dienst Toeslagen terecht was uitgegaan van toeslagpartnerschap. Ook het beroep op het evenredigheidsbeginsel en het verzoek om de terugvordering te matigen slaagden niet.
Zorgtoeslag na scheiding: 5 belangrijke aandachtspunten
1. Een echtscheidingsbeschikking betekent niet altijd dat u definitief gescheiden bent
Een echtscheiding wordt uitgesproken door de rechtbank. Maar daarmee is de echtscheiding nog niet volledig afgerond.
De echtscheidingsbeschikking moet worden ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand. Zolang die inschrijving niet heeft plaatsgevonden, is de echtscheiding juridisch nog niet definitief.
In de besproken zaak waren de man en zijn vrouw op 15 oktober 1995 getrouwd. Op 3 april 2023 sprak de rechtbank Overijssel de echtscheiding uit. De beschikking werd echter niet ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand.
De termijn voor inschrijving liep af op 3 januari 2024. Omdat de inschrijving niet op tijd had plaatsgevonden, verloor de echtscheidingsbeschikking haar kracht.
De man diende vervolgens op 15 januari 2025 een nieuw echtscheidingsverzoek in. De rechtbank sprak op 14 april 2025 opnieuw de echtscheiding uit. Deze beschikking werd uiteindelijk op 12 november 2025 ingeschreven.
De rechtbank stelde vast dat de man en zijn ex-partner tot die inschrijving juridisch gehuwd waren gebleven.
Praktische les: controleer altijd of de echtscheiding daadwerkelijk bij de gemeente is ingeschreven. Ga er niet vanuit dat de uitspraak van de rechtbank voldoende is.
2. Ook als u op verschillende adressen woont, kunt u toeslagpartners blijven
Veel mensen denken dat zij automatisch geen toeslagpartners meer zijn zodra zij uit elkaar gaan en ieder op een eigen adres wonen.
Dat is niet altijd juist.
Volgens artikel 3 van de Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen (Awir), in samenhang met artikel 5a van de Algemene wet inzake rijksbelastingen (AWR), kan een echtgenoot als toeslagpartner worden aangemerkt.
In de uitspraak voerde de belanghebbende aan dat hij en zijn ex-partner feitelijk geen gezamenlijke huishouding of financiële huishouding meer voerden. Zij woonden bovendien op verschillende adressen.
De rechtbank vond dit onvoldoende om het toeslagpartnerschap over 2024 te beëindigen. De wetgever heeft namelijk bewust gekozen voor objectief vast te stellen criteria. Het enkele feit dat echtgenoten duurzaam gescheiden leven, beëindigt het partnerschap niet automatisch.
Wel is er een belangrijke praktische nuance. De Belastingdienst geeft aan dat wanneer gehuwden uit elkaar gaan, de adreswijziging én de aanvraag van de echtscheiding bij de rechtbank relevant zijn. Afhankelijk van de data kan de ex-partner daardoor voor de toeslagen eerder buiten beschouwing blijven dan het moment waarop de echtscheiding definitief wordt ingeschreven.
In deze zaak was de eerdere echtscheidingsbeschikking echter al vervallen en werd pas op 15 januari 2025 een nieuw echtscheidingsverzoek ingediend. Dat was te laat om het toeslagpartnerschap over 2024 te beëindigen.
Let op: voor huurtoeslag gelden op dit punt afwijkende regels. De Belastingdienst vermeldt dat een ex-partner bij huurtoeslag niet meer meetelt vanaf de eerste dag van de maand nadat beide partners niet meer op hetzelfde adres staan ingeschreven.
3. Een beroep op het evenredigheidsbeginsel slaagt niet zomaar
De belanghebbende vond dat de terugvordering onevenredig zwaar uitpakte. Hij ontving een bijstandsuitkering en had verschillende schulden. Bovendien vond hij dat het niet inschrijven van de echtscheidingsbeschikking hem niet kon worden verweten.
De rechtbank ging hier niet in mee.
De bepalingen van de Awir en AWR zijn dwingend geformuleerd. Volgens de rechtbank was er daarom geen ruimte om de wettelijke partnerdefinitie rechtstreeks via het evenredigheidsbeginsel buiten toepassing te laten.
In uitzonderlijke situaties kan een rechter wel aanleiding zien voor zogenoemde contra-legem toepassing van algemene rechtsbeginselen. Daarvoor moeten bijzondere omstandigheden bestaan waarmee de wetgever niet of niet voldoende rekening heeft gehouden. De toepassing van de wettelijke regel moet in die situatie zo ernstig botsen met algemene rechtsbeginselen dat toepassing achterwege moet blijven.
De rechtbank vond dat daarvan geen sprake was.
Dat voormalige echtgenoten op verschillende adressen wonen en geen gezamenlijke financiële huishouding meer voeren, was volgens de rechtbank een situatie waarmee de wetgever rekening heeft gehouden.
Het beroep op het evenredigheidsbeginsel slaagde daarom niet.
4. Een bijstandsuitkering en schulden betekenen niet automatisch dat terugvordering moet worden gematigd
Ook wanneer de zorgtoeslag terecht is herzien, moet de Dienst Toeslagen bij de terugvordering rekening houden met de betrokken belangen.
Artikel 26 Awir bepaalt dat een teruggevorderd bedrag in beginsel verschuldigd is. De Dienst Toeslagen heeft echter ruimte om onder bijzondere omstandigheden geheel of gedeeltelijk van terugvordering af te zien.
In de besproken zaak bedroeg het voorschot zorgtoeslag over 2024 € 1.483. De Dienst Toeslagen had het voorschot herzien naar € 0 en vorderde het volledige bedrag terug.
De belanghebbende vond dat de terugvordering moest worden gematigd vanwege zijn financiële situatie.
De rechtbank vond dat de Dienst Toeslagen voldoende rekening had gehouden met zijn omstandigheden. Het enkele feit dat iemand een bijstandsuitkering ontvangt, is volgens de rechtbank niet automatisch een bijzondere omstandigheid die tot matiging moet leiden.
Ook het feit dat iemand schulden heeft, betekent niet zonder meer dat de terugvordering onevenredig is. Het is belangrijk om concreet inzicht te geven in de aard en omvang van de schulden en in de financiële gevolgen van de terugbetaling.
De rechtbank vond bovendien relevant dat de belanghebbende al geruime tijd maandelijks € 62 betaalde via een standaardbetalingsregeling.
5. Vraag om een persoonlijke betalingsregeling als u de terugvordering niet kunt betalen
Kunt u de teruggevorderde zorgtoeslag niet in één keer terugbetalen? Dan kunt u een betalingsregeling aanvragen.
De Dienst Toeslagen biedt de mogelijkheid om een terugvordering in maximaal 24 maanden terug te betalen. Wanneer u onvoldoende geld overhoudt om van te leven, kunt u een persoonlijke betalingsregeling aanvragen.
Bij een persoonlijke betalingsregeling kijkt de Dienst Toeslagen naar uw financiële situatie. Daarbij worden onder andere uw inkomsten, bezittingen, uitgaven en schulden betrokken.
Het maandelijkse bedrag kan daardoor lager uitvallen dan bij de standaardbetalingsregeling.
In de besproken uitspraak vond de rechtbank dat de belanghebbende onvoldoende had aangetoond dat een persoonlijke betalingsregeling geen passende oplossing zou bieden. Daarom hoefde de Dienst Toeslagen de terugvordering niet te matigen.
De uitspraak maakt dus duidelijk dat u bij financiële problemen niet alleen moet stellen dat terugbetaling moeilijk is. U moet ook inzichtelijk maken waarom de aangeboden betalingsregeling onvoldoende rekening houdt met uw werkelijke draagkracht.
Meer informatie vindt u bij de Belastingdienst:
https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/nl/toeslag-terugbetalen/content/persoonlijke-betalingsregeling-toeslagen
Wat kunt u doen als u gaat scheiden?
Wilt u voorkomen dat u achteraf zorgtoeslag moet terugbetalen? Zorg er dan voor dat u de administratieve en juridische stappen rondom uw echtscheiding goed regelt.
Controleer in ieder geval de volgende zaken:
- Geef uw verhuizing door aan de gemeente.
- Dien het verzoek tot echtscheiding in bij de rechtbank.
- Geef uw gewijzigde situatie zo snel mogelijk door aan de Belastingdienst of Dienst Toeslagen.
- Controleer of de echtscheidingsbeschikking daadwerkelijk is ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand.
- Bewaar de correspondentie van uw advocaat, de rechtbank, de gemeente en de Dienst Toeslagen.
De Belastingdienst legt op zijn website uit welke stappen u moet nemen wanneer u uit elkaar gaat en wat dit betekent voor uw toeslagen.
U vindt deze informatie hier:
https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/nl/toeslagen/content/wij-gaan-uit-elkaar
Hulp nodig bij een terugvordering van zorgtoeslag?
Heeft u zorgtoeslag moeten terugbetalen omdat uw ex-partner volgens de Dienst Toeslagen nog als toeslagpartner wordt aangemerkt? Of bent u het niet eens met de herziening van uw toeslag?
MREO kan uw situatie juridisch en fiscaal beoordelen. Daarbij kijken we onder meer naar de toepasselijke regels voor toeslagpartnerschap, de datum van uw echtscheidingsverzoek, de inschrijving bij de burgerlijke stand en de mogelijkheden om een terugvordering aan te vechten of te laten matigen.
Neem contact op met MREO voor juridisch en fiscaal advies.
Wil je vaker praktische tips en heldere uitleg over belastingen en juridische zaken? Volg MREO via ons WhatsApp-kanaal en mis geen belangrijke updates!
Dit artikel is gebaseerd op een uitspraak van de rechtbank over het herstel van zorgtoeslag. De beoordeling van een termijnoverschrijding blijft afhankelijk van de toepasselijke wetgeving, het beleid en de omstandigheden van het individuele geval.